روش های یادگیری
روش های یادگیری
مقدمه :
يادگيري و كسب اطلاعات يكي از ويژگيهاي بارز انسان هاست. انسان به طور غريزي تمايل دارد حوزه ي اطلاعاتي خود را افزايش دهد. اين روحيه همواره محرك انسان ها بوده، اما ابعاد و رويكردهاي آن در روان، گوناگون، متفاوت و متاثر از ويژگيهاي فرهنگي و اجتماعي مكاتب فلسفي بوده است.
جامع ترين تعريف كه از يادگيري ، ارائه شده تعريف «هيگارد و ماركوئيز» است كه اينگونه تعريف كرده اند: «يادگيري عبارت از فرايند تغييرات نسبتا پايدار در رفتار بالقوه ي فرد، بر اثر تجربه .»
عوامل موثر در يادگيري
1- آمادگي : آمادگي فراگير از لحاظ جسمي، عاطفي، عقلي و ... يكي از عوامل مؤثر مي باشد.
2- انگيزه و هدف : انگيزه محركي است كه نيروي فعاليت را افزايش مي دهد.
3- تجارب گذشته : شرط اساسي موفقيت در كارهاي تربيتي تجارب گذشته مي باشد.
4- موقعيت و محيط يادگيري: محيط ها متفاوتند. محيط ممكن است فيزيكي باشد. مانند : نور،هوا، تجهيزات و امكانات آموزشي
و ممكن است عاطفي باشد رابطه ي معلم و شاگرد، رابطه شاگردان با هم، رابطه ي والدين با هم و نگرش والدين و مربيان در زمينه ي تربيت.
عاطفه مي تواند به عنوان يك عامل بسيار موثر در جريان يادگيري عمل كند. عواملي نظير عدم اطمينان، امنيت، ترس، اضطراب،نوميدي، شك و ترديد و ... مانع يادگيري است.
5- روش تدريس معلم : بدون شك و ترديد معلم از مهمترين عوامل تشكيل دهنده ي محيط هاي آموزشي است. اما اگر معلم خود را راهنما و ايجاد كننده ي شرايط مطلوب يادگيري بداند و به جاي انتقال اطلاعات، روش كسب تجربه را به شاگردان بياموزد، آنان در برخورد با مسائل فعال تر خواهند بود، از منابع مختلف استفاده خواهند كرد و اطلاعات لازم را به دست خواهند آورد كه اين امر در فرايند يادگيري و خلاقيت فراگير تاثير به سزايي دارد.
6- رابطه ي كل و جزء: در جريان تدريس معلم بايد در حد امكان ابتدا مطالب درسي را به صورت كل مطرح كند و ارتباط اجزاء با كل را مشخص سازد و پس از آن به بررسي و تحليل اجزاء بپردازد. چون مطالعه ي جزئيات بدون در نظر گرفتن رابطه ي آنها باعث پريشاني فكر فراگير مي گردد. و حفظ و تكرار جاي خود را به فهم و انديشه مي دهد.
7- تمرين و تكرار : تمرين هاي سريع و متوالي موجب كاهش يادگيري مي گردد ولي اگر تمرينها منظم و مرتب و طول دوره هاي آن مناسب باشد مثلا به جاي يك تمرين 40 دقيقه اي موضوع مورد يادگيري را در دو تمرين 20 دقيقه اي بگنجانيم اثر يادگيري بيشتر خواهد بود.
عوامل بازدارنده ي يادگيري
1- تاخير
2- ترس
3- فقدان اعتماد به نفس
4- ناچيز شمردن درس و محتواي آن
5- بيماري
1- تاخير : يعني در انتظار نگه داشتن دانش آموز
2- ترس : ترس از نظر تربيتي ويران كننده انگيزه هاست و در جريان تدريس جايي ندارد.
3- فقدان اعتماد به نفس : دادن مسئوليت و تقسيم كار بر اساس تمايلات و استعدادهاي دانش آموزان در ميان آنان اعتماد به نفس به وجود مي آيد.
4- ناچيز شمردن درس و محتوا : موجب دلسردي دانش آموزان گشته و جريان يادگيري را متوقف مي نمايد.
5- بيماري و عدم تناسب جسماني: از عوامل بازدارنده ي يادگيري محسوب مي گردند. در كل چون 75% يادگيري از طريق ديدن، 13% از طريق شنيدن، 16% از طريق لمس كردن، 3% از طريق چشيدن و 3% از طريق بوئيدن به دست مي آيد.
بر مبناي اين ارقام معلم بايد بيشترين تلاش خود را معطوف به زمينه هاي بعدي و لمسي كند تا به كارآيي و بهره دهي فرآيند يادگيري افزوده گردد.
الگوهاي تدريس
الگو : به نمونه ي كوچكي از يك شي ء بزرگ يا مجموعه اي محدود از اشياء بي شمار گفته مي شود كه ويژگيهاي مهم و اصلي آن شيء بزرگ را داشته باشد.
تدريس : عبارت است از تعامل و رفتار متقابل معلم و شاگرد براساس طرح منظم و هدفدار معلم به منظور تغيير مطلوب در رفتار شاگرد.
الگوي تدريس : چهارچوب نظري براي هماهنگ ساختن عناصر تدريس كه شامل هدفهاي كلي،جزيي، رفتاري، محتوا و روش و ارزشيابي است كه در آن معلم به بررسي موارد زير مي پردازد:
1- تاثير تدريس بر دانش و تجربه ي خود
2- ايجاد الگوهاي جديد
3- اجراي الگوي جديد
4- آزمون
5- بازخورد
روش تدريس : راهي منظم و با قائده و منطقي براي ارائه ي محتوا. يعني هر معلم با انتخاب يك الگوي خاص راه و روش و رسانه ي مورد لزوم براي رسيدن به هدف را انتخاب و هماهنگ با ديگر عناصر الگوي تدريس خود ا ز دانش آموزان آزمون به عمل مي آورد.
الگوهاي تدريس در چهار خانواده ي اصلي تقسيم بندي شده اند :
الف)خانواده الگوي پردازش اطلاعات : همان طور كه از اسمشان پيداست در پردازش اطلاعات به دانش آموزان كمك مي كند. يعني دانش آموزان در حين جمع آوري اطلاعات و كار روي آنها معمولا دانش را به شكل مشاهدات يا داده هايي از كتابها به دست مي آورند و هدف از اين الگو پرورش كاوشگري مي باشد. كه خلاصه ي اين الگو به اين قرار است:
تفكر استقرايي (طبقه بندي) ß كسب مفهوم ß كاوشگري علمي ß آموزش كاوشگري ß رشد شناختي ß پيش سازمان دهنده ß فن يادآوري ß بديعه پردازي
ب) خانواده الگوي اجتماعي تدريس : در اين الگو به وسيله ي تشكيل گروههاي يادگيري از اين پديده استفاده مي كنند. اساسا مديريت كلاس درس ايجاد ارتباطات جمعي در كلاس درس را دربرمي گيرد. با توجه به اين كه همه ي الگوها احترام به ديگران و رشد ارزش هاي فردي قوي را مورد تشويق قرار مي دهند اين الگو از لحاظ تعامل اجتماعي دامنه ي اهداف اجتماعي را مورد توجه و تاكيد قرار مي دهد.
خلاصه ي اين الگو به اين قرار است :
بررسي گروهي ß كاوشگري اجتماعي ß روش آزمايشگاهي ß ايفاي نقش
ج) خانواده الگوهاي تدريس فردي :
وابستگي مثبت و كاوشگري اجتماعي سازمان يافته است كه اين الگوهاي فردي به رشد خودشكوفايي افرادي كه خودشان را درك مي كنند و مي توانند مسئوليت آينده شان را برعهده بگيرند متمركز است.
و خلاصه ي آن به اين قرار است:
تدريس غيرمستقيم ß آموزش خودآگاهي ß جلسه در كلاس درس ß خودشكوفايي ßسيستم مفهومي.
د) خانواده سيستم هاي رفتاري :
در اين الگوها انسان ها به منزله ي سيستم هاي ارتباطي خود اصلاح گر در نظر گرفته مي شوند كه در واكنش نسبت به اطلاعات دريافت شده در مورد نحوه ي انجام موفقيت آميز وظايف، رفتار خود را تغيير مي دهند كه خلاصه ي اين الگو به اين قرار است:
يادگيري اجتماعي ß يادگيري در حد تسلط ß يادگيري برنامه ريزي شده ß شبيه سازي ß تدريس مستقيم ß كاهش اضطراب.
روش هاي تدريس
يكي از عناصر اصلي در برنامه ي درسي و طرحي آموزشي موضوع روش هاي ياددهي – يادگيري است و كليه ي اقدامات و تصميمات ضمن اجراي روش به مرحله ي ظهور مي رسد و يادگيري اتفاق مي افتد.
البته معلمان در مقام برنامه ريز و طراحي آموزشي در چند گروه قرار مي گيرند:
1- معلمان حافظه گرا:
اين معلمان مي كوشند مغز فراگير را مانند يك مخزن پركنند و به كاربرد آموخته ها و به تفكر فراگيران اهميت نمي دهند. اطلاعات گسترده با عمق كم و از روش تدريس سنتي و يك سويه و غيرفعال استفاده مي كنند و ...
2- معلمان معلم مدار :
كه خود را تنها فرمانده كلاس مي دانند و در مورد اطلاعات خويش تعصب دارند و دوست دارند همه چيز از زبان آنها گفته شود. براي همين فرآيند دوسويه ي ياددهي و يادگيري اتفاق نمي افتد. فقط به خود اهميت مي دهند و سرسخت هستند و ...
3- معلمان عمل گرا :
به فرآيند كار اهميت و فراگيران را افرادي خلاق و صاحب فكري مي دانند. براي كيفيت اعمال ارزش قائلند نه كميت. براي بروز خلاقيت آموزش مي دهند و به دنبال مغزهاي نوجو مي گردند و ... .
4- معلمان شاگرد مدار :
- شيفته ي خودجوشي فراگيران هستند، راهنما و تسهيل كننده ي آموزشي هستند.
- از امكانات و وسايل براي آسان تر كردن يادگيري كمك مي گيرند.
- از روش هاي اكتشافي و فعال براي تدريس بهره مي گيرند و ... .
روش هاي تدريس از زواياي گوناگون قابل تقسيم بندي است و تاكنون ابعاد متفاوتي از آن معرفي شده است كه بعضي ها تقسيم بندي زير را ارائه داده اند:
الف: روش تاريخي
- روش سقراطي
- نظام مكتبي در ايران
ب : روش هاي جديد
- روش توضيحي
- روش سخنراني
- روش اكتشافي
- روش حل مسئله
- روش مباحثه اي که بعضی از اين روش ها بعضي فعال و دو سويه و بعضي غيرفعال و يك سويه است.
- روش پرسش و پاسخ
- روش ايفاي نقش
- واحد كار
- روش بديعه پردا زي
- روش آزمايش و كاوشگري و ...
روش هاي فعال
الف) روش حل مسئله :
يكي از روش هاي فعال تدريس روش حل مسئله است. البته مسئله به معني مشكل و معضل نيست بلكه رسيدن به هدف در هر اقدامي به نوعي حل مسئله است.
مراحل اين روش مبتني بر الگوي جان ديوئي به قرار زير است:
1- مشخص كردن مسئله
2- جمع آوري اطلاعات براي ساخت فرضيه
3- فرضيه سازي
4- آزمايش فرضيه
5- نتيجه گيري ،تعميم و كاربرد
ب) روش بارش فكري :
اجراي اين روش كه از طريق آن مي كوشند براي يك مسئله با انباشتن تمام افكار و انديشه هايي كه همان جا به وسيله ي اعضا ارائه مي گردد راه حل بيابند. در اين تعريف چند نكته ي اساسي وجود دارد.
1- بارش فكري روش فني و گروهي است.
2- راه هايي براي حل يك مسئله پيشنهاد مي شود.
3- شرايط ايجاد مي شود كه شركت كنندگان في البداهه نظر خود را ابراز دارند.
كه اين روش در كلاس معلم ضمن فراهم آوردن مقدمات لازم، مقدمه ي كوتاهي درباره ي موضوع مي گويد و در ذهن دانش آموزان ايجاد سؤال مي كند. پس مرحله ي اول توليد انديشه است كه تمام آن ثبت مي گردد و مرحله ي دوم قضاوت و ارزشيابي در مورد انديشه هاي سبز و تصويب و تأييد آن است و د رمرحله ي سوم، ارزشيابي پاياني چند سئوال را مطرح مي كند و از فراگيران مي پرسد و در مرحله ي آخر با توجه به اهداف درس و توانايي و علائق دانش آموزان به آنها تكليف مي دهد.
روش مباحثه اي (بحث گروهي)، روش پروژه و غيره نمونه ي ديگري از روش هاي فعال هستند.
«سرگروههاي آموزشي پايه چهارم»
منابع :
- آموزش راههاي يادگيري
سازمان آموزش و پرورش استان مازندران