ساختار اسم
با نهایت احترام خدمت همکاران محترم زبان و ادبیّات فارسی دوره ی راهنمایی، مطالبی چند درباره ی ساختار اسم ها بیان میشود. امید است در پیش برد اهداف آموزشی مفید واقع گردد.
تعریف اسم:
اسم کلمه ای است که کسی یا حیوانی یا چیزی را با آن می نامند . مانند : علی ، کبوتر ، درخت .
انواع اسم از نظر ساختمان:
1. اسم ساده : اسمی است که تنها از یک جزء (تکواژ) ساخته شده باشد و به دو جزء یا بیشتر تقسیم نشود. مانند: آب، قلم، کوه، دریا...
2. اسم غیر ساده: كلمه اي است كه بيش از يك جز (تكواژ) داردو به دو جزء یا بیشتر تقسیم شود. شادی، خوبی، رفتار، کتاب خانه، تخم مرغ، روزنامه فروشی، بذرپاشی.
انواع اسم غیر ساده:
1- مشتق 2- مرکّب 3 – مشتق – مرکّب
مشتق: واژه اي است كه از يك جزء معنی دار (تكواژ آزاد) و يك يا چند «وند» اشتقاقي تشكيل مي شود؛ مثل : دانش،گرما، دردمند.
بعضی از ساخت های کلمه های مشتق:
1- صفت + ی : خوبی ، سفیدی
2- اسم + ی : بقالی ، ابری ، ساحلی
3- بن ماضی + ار: کردار ، نوشتار، دیدار
4- بن مضارع + ه : خنده ، لرزه ، تابه
5- اسم + ه : زبانه ، دهانه ، دندانه
6- صفت + ه: زرده ، سفیده، هفته ، سده
7- بن مضارع + ش: روش ، نگرش ، ورزش
8- اسم + ستان : گلستان ، بلوچستان
9- اسم + گاه: خوابگاه ، شامگاه ، تعمیرگاه
10-اسم + زار : لاله زار ، ریگزار ، کشتزار
11-اسم + چه: باغچه ، دریاچه ، بازارچه
12- اسم + واره : گوشواره ، ماهواره ، جشنواره
13- اسم + بان : باغبان ، پاسبان، کشتیبان
14- اسم + ک: اتاقک ، عروسک ، شهرک
15 – بن ماضی + ن : تابیدن، کاشتن، پریدن
16- صفت + ا : پهنا ، درازا ، گرما («سرما » ساختی این گونه ندارد)
یادآوری: ساخت صفت های مشتق مانند اسم مشتق است.
مركّب: واژه اي كه از دو یا چند جزءمعنی دار(تكواژ آزاد) تشكيل
مي شود؛مانند : « چهارراه»، « سربازخانه» ، « روزنامه فروش».
برخی از اسم های مرکب:
1- اسم + اسم: رخت خواب ، شتر مرغ
2- صفت + اسم : چهل چراغ ، سفید رود ، خوش رنگ
3- اسم + بن مضارع :گوش مال ، گل فروش ، نمک پاش
4- اسم+ بن ماضی : کار کرد ، رهاورد ، دست برد
5- اسم + اسم + بن مضارع: روزنامه نگار، آب میوه گیر
مشتق – مرکّب : هرگاه به واژه های مرکّب ، « وند» ( پیشوند، میانوند، پسوند ) افزوده شود، یک کلمه ی « مشتق – مرکّب » ساخته می شود؛ مانند: دانش آموز، پی درپی، آدم آهنی
« وند» ( تكواژهاي دستوري) دو نوع هستند : تكواژ هاي تصريفي و تكواژهاي اشتقاقي(مشتق ساز).
تكواژهاي تصريفي در معناي قاموسي واژه اي كه بدان مي پيوندند تغييري نمي دهند و فقط از نظر دستوري به آن كمك مي كنند و موجب صرف واژه اصلي مي شوند. وندهاي تصريفي كلمه مشتق نمي سازند و دو نمونه از آن ها در قسمت (بياموزيم) امده است.
عمده اين تكواژها عبارتند از : ((ها)) و ((ان)) ( سنگ ها مردان)) ((تر)) و ((ترين)) (بزرگ تر و بزرگ ترين) هاي نكره
تكواژهاي اشتقاقي وقتي با تكواژهاي ديگر تركيب شوند در بارِ معنايي آن ها تاثير مي گذارند و مفهومي تازه از آن ها ارائه مي دهند. اين قاعده زماني كملا صادق است كه جز ((وندي)) + ((پايه)) واژه جديدي بسازد و دگرگوني در مقوله يا معنا ايجاد كند. مثلا پسوند ((ي)) از صفت اسم مي سازد و از اسم صفت يا پسوند ((چه)) با تغيير معناي باغ به باغچه واژه جديدي مي سازد كه هر چند در همان مقوله اسم است امام خودِ آن اسم نيست بلكه مدلول آن است كه تغيير كرده است. اغلب ((وندها)) تكواژهاي اشتقاقي هستند مث : ((نا)) ((زار)) ((گر)) و … ( نادان لاله زار كارگر).
نكته آخر اين كه اهل زبان پيشينه كلمه ها را در نظر نمي گيرند بلكه وضعيت امروزي آن ها را مي بينند. مثلا كلمه هاي دشوار ( دشخوار ) سهراب ( سهرآب ) كوچه ( كوي چه ) مژه ( موي چه = موي ژه ) زمستان ( زم ستان ) و كلمه هايي مانند اين ها امروزه ساده به حساب مي آيند.