ارزشیابی
در گذشته ارزشيابي پيشرفت تحصيلي به عنوان آخرين مرحلهی حلقه ياددهي- يادگيري تلقّي ميشد كه در پايان دوره آموزشي يا سال براي جدا كردن دانشآموزان با تواناييهاي يادگيري متفاوت به كار ميرفت. اما امروزه ارزشيابي پيشرفت تحصيلي جزء جداييناپذير فرايند ياددهي- يادگيري محسوب ميشود و با آموزش ارتباط تنگاتنگ دارد و بطور مستمر انجام ميگيرد. به جاي تأكيد بر طبقهبندي دانشآموزان و مقايسهی آنان با يكديگر، هدايت يادگيري آنان را مركز توجه خود قرار داده است.
از اينرو يكي از تخصّصهاي مورد نياز معلّمان، برخوردار بودن از دانش و مهارت ارزشيابي پيشرفت تحصيلي ميباشد. فقدان آن، ناكارآمدي فرايند ياددهي- يادگيري را به دنبال خواهد داشت. با وجود آگاهي از تواناييهاي علمي و تجربي همکاران در حيطهی ارزشيابي، به دليل اهمّيّت موضوع ،مطالب ذیل تهیه و در اختیار همکاران قرارمیگیرد.
تعريف ارزشيابي پيشرفت تحصيلي
معلّم در ارزشيابي، كيفيت نتايج اطلاعات به دست آمده را مورد تحليل قرار ميدهد و به نقد و بررسي آن ميپردازد. چنين عملي را ارزشيابي مينامند؛ مثلاً هرگاه شما به توانايي دانشآموزي نمره میدهيد در حقیقت توانايي او را اندازهگيري كردهايد. ولي هرگاه اين نمرات را با معيارهاي ويژه يا ضوابط معيّني مقايسه میكنيد، توانايي دانشآموز را ارزشيابي كردهايد. پس ارزشيابي نوعي داوري در مورد عملکرد فرد است. يعني تعيين ارزش هر چيز است. كرونباخ ارزشيابي را چنين تعريف كرد: ارزشيابي جمعآوري و به كارگيري اطلاعات در جهت اتخاذ تصميم براي يك برنامه آموزش است.[1]
دكتر سيف ارزشيابي پيشرفت تحصيلي را چنين تعريف كرد: «سنجش عملكرد يادگيرندگان و مقايسة نتايج حاصل با اهداف آموزش از پيش تعيين شده، به منظور تصميمگيري در اين باره كه آيا فعاليتهاي آموزش معلّم و كوششهاي يادگيري دانشآموزان به نتايج مطلوب انجاميدهاند و به چه ميزاني».[2]
با توجه به تعريف ارزشيابي ميتوان نتيجه گرفت كه ارزشيابي پيشرفت تحصيلي عبارت است از فرايند منظم براي تعيين و تشخيص ميزان پيشرفت دانشآموز در رسيدن به اهداف آموزش. منظور از «فرايند منظم» اين است كه ارزشيابي بايد بر طبق برنامه انجام گيرد و ارزشيابي بدون توجه به اهداف آموزش از پيش تعيين شده، معنی ندارد.
اهداف ارزشيابي پيشرفت تحصيلي
بسياري از همكاران تصوّر ميكنند كه ارزشيابي از پيشرفت تحصيلي تنها به منظور ارتقاي دانشآموزان صورت ميگيرد، در حالي كه هدف ارزشيابي به مراتب گستردهتر و مهمتر از چنين مفهومي است. ارزشيابي از يك سو بايد وسيلهی تشخيص باشد، يعني از جهاتي قادر باشد از ميزان فعاليتهاي شاگردان در طول يادگيري و از ميزان آموختهها، پيشرفت و عقبماندگي آنان اطّلاعات معتبر به دست دهد و نيز بتواند آگاهيهاي لازم را از قدرت و ضعف روش تدريس معلّم در اختيار بگذارد.از سوي ديگر، ارزشيابي بايد وسيلهی پيشبيني باشد، يعني نشان دهد كه دانشآموز در چه زمينهاي موفّقيّت بيشتري كسب کرده و در چه زمينههايي توان پيشرفت ندارد. از اين رو معلّمان بايد بدانند چرا ارزشيابي ميكنند. به طور كلي اهداف ارزشيابي را ميتوان در موارد زير دانست:
1- ارزشيابي به عنوان وسيلهاي براي شناسایی توانايي علمي دانشآموز و تصميمگيري براي انجام دادن فعاليتهاي بعدي.
2- ارزشيابي به عنوان وسيلهاي براي شناسایی اهداف آموزشی در فرايند ياددهي- يادگيري
3- ارزشيابي به عنوان وسيلهاي براي بهبود و اصلاح فعاليتهاي آموزشي.
4- ارزشيابي به عنوان وسيلهاي براي شناخت نارساييهاي آموزشی و ترميم آنها.
5- ارزشيابي به عنوان وسيلهاي براي ايجاد رغبت و كسب عادات صحيح آموزش
6- ارزشيابي به عنوان عاملي براي ارتقاي فراگیران.
اهداف ارزشيابي را ميتوان به شكل ديگري مطرح كرد كه عبارتند از:
|
ارزشيابي |
اهداف |
نتايج |
|
نظارت بر پيشرفت دانشآموز |
ارتقاي رشد | |
|
تصميمگيريهاي آموزشي |
بهبود تدريس | |
|
ارزيابي موفقيت دانشآموز |
تشخيص موفقيتها | |
|
ارزيابي برنامه |
اصلاح برنامه |
يكي از ابزارهاي ارزشيابي،آزمون كتبي است. در اين نوع ارزشيابي دانشآموزان از رفتار خود، اثر و نشان دائم به جا ميگذارند، يعني پاسخ سؤالات مطرح شده را در ورقهای ثبت میکنند و بعدها معلّم بر اساس پاسخهای ثبت شده،به دانشآموز نمره ميدهد. با این عمل، معلّم، آنها را دقيقتر ميشناسد و در صورت لزوم آنان را ياري ميدهد. اين کار را « ارزشيابي از طريق آزمون كتبي» ميگويند. یکی از این ارزشیابیها آزمون معلّم ساخته است كه معلم، براي ارزشيابي تحصيلي دانشآموز تهيه ميكند و در طول دورهی آموزش و يا در پايان دوره اجرا میکند.
انواع آزمونهاي معلّم ساخته
هر فعاليتي مستلزم يك طرح و برنامه است. اگر در شروع فعاليت پيشبيني لازم انجام نگرفته باشد، نبايد به تحقق هدف چندان اطمينان داشت. در فرايند فعاليتهاي آموزشی، به ويژه در ارزشيابي نيز چنين امري صادق است؛ زيرا يكي از مراحل مهم تدريس معلّم، ارزشيابي پيشرفت تحصيلي است.
تصميمگيري در مورد نوع آزمون به چگونگي هدف يادگيري بستگي دارد. مثلاً اگر هدف ارزشيابي اندازهگيري توانايي دانشآموزان در بازشناسي مفاهيم و تعاريف درست باشد، از آزمونهاي عيني استفاده ميشود. در صورتي كه هدف ارزشيابي بررسي نحوة تنظيم افكار و شرح و بيان انديشه يا ابتكار و خلاقيت باشد، معمولاً از آزمونهاي انشايي استفاده ميشود.
آزمون عيني:
يكي از ويژگيهاي اين نوع آزمون اين است كه دانشآموزان پاسخ پرسشها را تهيه نميكنند، بلكه پاسخ درست در هر پرسش توسط معلّم تهيه شده را، پيدا ميكنند. آزمون عيني داراي سؤالات مختلف است مانند چند گزينهاي، صحيح- غلط، جور كردني و كامل كردني.
1- سؤالات چند گزينهاي: هر سؤال چند گزينهاي شامل يك متن اصلي است كه موضوع پرسش يا موقعيت مسأله گونهاي را مطرح ميكند و همچنين داراي چندين راهحل يا پاسخ است كه آنها را پاسخهاي پيشنهادي يا گزينهاي مينامند. معمولاً از ميان گزينههاي مطرح شده براي هر پرسش، يكي درست و بقيه غلط است. يكي از انواع سؤالات چند گزينهاي، سؤالات تستي است.
مثال: كدام يك از كشورهاي زير جزء خاورميانه نيست؟
الف) ايران c ب) تركيه c ج) پاكستان c د) عربستان c
محدوديت چنين آزموني اين است كه محفوظات را اندازهگيري ميكندو در آن امكان اندازهگيري بخش اعظم محتوا، ميسّر نيست قدرت طراحي و استدلال دانشآموزان در آن دخالت ندارد
2- سؤالات صحيح- غلط: در واقع نوعي پرسش چند گزينهاي است. با اين ويژگي كه فقط دو گزينه دارد. طرح اين گونه سؤالات، برخلاف تصور عامه، بسيار مشكل است، زيرا طراح سؤال بايد برمعانی مفاهيم كاملا تسلط داشته باشد. عيب اين گونه سؤالات اين است كه اگر دانش آموزان تنها به اين گونه سؤالات عادات كنند. يادگيريهاي آنان جزيي، سطحي و كم اهميت خواهد بود. در نتيجه آنها براي يادگيري مسائل كلي و درك و فهم عميق مطالب کوششی به کار نخواهند گرفت.
مثال: جنوب اروپا به دليل نفوذ توده هواي افريقا در تابستان، داراي آب و هواي گرم و خشك است. صحيح c غلط c
3- سؤالات جور كردني: این نوع سؤالات نوعي پرسش چند گزينهاي است، با این تفاوت كه چند سؤال در برابر چند پاسخ قرار ميگيرد. دانشآموز بايد تعيين كند كه كدام پاسخ مربوط به كدام سؤال است. در طرح اين گونه سؤالات، معمولاً بايد نكات زير را در نظر داشت:
الف) تعداد پاسخها بايد بيش از تعداد سؤالات باشد.
ب) سؤالات و پاسخها حتيالامكان بايد كوتاه و ساده نوشته شوند.
ج) هر پاسخ در مقابل سؤال خود قرار نگيرد، و بطور نامنظم تنظيم شود.
د) سؤالات و پاسخها مربوط به هم متجانس باشند يعني در زمينه يك موضوع باشند.
ذ)پاسخ غلط در آخر قرار نگیرد.
مثال: با توجه به اركان حكومت در كشور ما بين كدام گزينهی سمت راست با گزينه سمت چپ ارتباط وجود دارد؟ آنها را با خطي به هم وصل كنيد.
1. قوهي قضائيه الف)اجراي قوانين درجامعه
2. قوهي مجريه ب)نظارت بر اجراي قوانين
3. قوهي مقننه ج)نظارت بر عملكرد رهبر
د)وضع قوانين در كشور
4- سؤالات كامل كردني: در اين نوع آزمون، هر سؤال كامل كردني شامل يك جمله است كه يك كلمه يا يك عبارت كوتاه از آن حذف شده است و دانشآموز بايد كلمه يا عبارت مورد نظر را در جاي خالي بنويسيد. در طرح پرسشهاي كامل كردني نكات زير بايد مورد توجه قرار گیرد:
الف) كلمه يا عبارت حذف شده بايد از اركان و مفاهيم مهم جمله باشد.
ب) در هر سؤال نبايد بيش از يك جاي خالي گذاشته شود.
ج) بهتر است جاي خالي در وسط يا آخر جمله باشد.
د) مفهوم هر جمله بايد فقط با يك كلمه يا عبارت كاملاً معين تكميل شود.
مثال: در جامعهی اسلامي، براي ادارهي كارهاي مختلف كشور، اداراتي وجود داشت كه .............. نام داشتند. (ديوان)
آزمون انشايي يا تشريحي:
اين نوع سؤالات، رايجترين نوع آزمونهاي معلّم ساخته است. به علّت سهولت تهيه، بيشتر معلّمان، به ويژه آنهايي كه در تهيه سؤالات عيني تبحّر كمتري دارند، اين نوع سؤالات را بر سؤالات عيني ترجيح ميدهند.
- سؤالات كوتاه پاسخ: اگر سؤالات كامل كردني به صورت جملهی سؤالي نوشته شود، به طوري كه دانشآموز مجبور باشد پاسخ آنها را بنويسد به این نوع سؤالات، پرسش های كوتاه پاسخ ميگويند. از اين نوع سؤالات ميتوان براي اندازهگيري معلومات لغوي، تاريخهاي مهم، معاني و مفاهيم اصطلاحات علمي، اطلاعات عمومي و غيره استفاده كرد.
مثال: به مجموعه كشورهاي جنوب غربي آسيا و شمال شرقي افريقا چه ميگويند؟ خاورميانه
- سؤالات بلند پاسخ:
این نوع سؤالات، براي اندازهگيري سطوح بالاي حيطهی شناختي، مانند تحليل، تركيب و قضاوت و ارزشيابي بسيار مفيدند؛ زيرا در اين نوع سؤالات، برخلاف بسياري از انواع پرسشهاي عيني، دانشآموزان بهجاي بازشناسی پاسخهاي درست ا ز پاسخهاي احتمالي، بايد اطلاعات را به ياد آوردند، منظم سازند، سازمان ببخشند و تحليل كنند.
با وجود اين، آزمونهاي انشایی داراي محدوديتهاي زیر است:
الف) ممكن است نظر تصحيح كننده در قضاوت دخالت كند و از دقّت نمرات بكاهد.
ب) ضعف قدرت نگارش ممكن است باعث شود دانشآموز نتواند آنچه ميداند را به روشني بيان كند.
ج) تصحيح اوراق اين گونه سؤالات به ويژه زماني كه تعداد دانشآموزان زياد باشد، بسيار وقتگير است.
دبيران محترم ميتوانند از بانك سؤال در طرح آزمون استفاده كنند. بانك سؤال مجموعه نسبتاً وسيعي از آزمون پيشرفت تحصيلي است كه براساس محتوا و ويژگيهايي مانند سطح «دشواري، روايي[3]» در سؤال طبقهبندي و سازماندهي شده است.
گروه آموزشی شهرستان بابل
منابع:
- سیف، علی اکبر، ارزشیابی پیشرفت تحصلی، تهران انتشارات میراث ماندگار، 1365.
- شعبانی، حسن، مهارتهای آموزش و پرورش، تهران، سمت، 1382.
- شوئر، لوئر، آزمونهای پیشرفت تحصیلی، ترجمه علی نقوی، تهران، انتشارات مشهور، 1371.
- چمن آرا، سپیده،چه چیزهایی را ارزشیابی کنیم، رشد آموزش راهنمایی، شماره 53، آذرماه،1385.